Кинигэ ааҕааччыны өбүгэбит олоҕун-дьаһаҕын, үтүө үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын билиһиннэрэр аналлаах. Оҕону норуот бэйэтин ураты тыыныгар биһиктээн иитиигэ күүс-көмө, тирэх буоларга туһуланар. Кинигэ оскуола орто сүһүөх кылааһын үөрэнээччилэригэр, төрөппүттэргэ, иитэр-үөрэтэр эйгэ үлэһиттэригэр аналлаах. Кинигэ И. Г. Федоров, П. К. Васильев «Өбүгэбит олоҕо-дьаһаҕа» диэн ойуулаах тылдьыттарыгар тирэҕирэн оҥоһулунна.
Былыр-былыргыттан саха омуга үрдүк айыыларга үҥэн-сүктэн кэллэ. Бу Орто дойдуну Үрүҥ Айыы Тойон айбыта диэн өйдөбүллээхтэрэ. Салҕыы ыйытыыларга хоруйдаа:
- Орто дойдуга тыынар тыыннааҕы айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, үөһээ дойдуга олорор сырдык тыыннары, үрдүк биистэри туох диэн ааттыыбытый?
- Көмүскүүр, көрөр-истэр атыннык туох дэнэрий?
- Киһиэхэ үтүөнү баҕаран тыл этии — … .
- Киһи-сүөһү төрүөҕүн таҥарата ким дэнэрий?
Былыр өбүгэлэрбит алаастарынан тарҕанан, дьиэ-уот туттан, сүөһү-сылгы иитэн, бултаан-алтаан айахтарын булунан олорбуттара. Алаас сирэ-уота аһаҕас, көнө ньуурдаах хонуу сир. Тула өттө сис тыалаах. Ортотугар күөллээх. Сүөһү мэччийэр мэччирэҥнээх, оттуур ходуһалаах. Хотоол сиргэ турар алаас тулата быллаар сыырдаах, сорох алаас булгунньахтаах. Салҕыы ыйытыыларга хоруйдаа:
5. Алаас хоту өттүн алаас халдьаайыта дииллэр, онтон соҕуруу өттүн алаас туга дииллэрий?
6. Ким-туох эмэ үөскээбит, иитиллэн тахсыбыт сирэ эбэтэр оҕо кыратыгар утуйар оронун аата?
7. Кыракый томтор, сир очура туох дэнэрий?(1)
Күөл — сүүрүгэ суох турар дириҥ уу. Улахан күөл арыылаах, өтөн киирэр тумустаах буолар. Күөл кытыыта куталаах, ньамахтаах, сорох күөл кумахтаах буолар. Уутун түгэҕэ бадараан. Күөл баһа — саҕаланар сирэ, оттон атаҕа уһук өттө буолар. Күөлгэ мунду, собо, сороҕор сордоҥ үөскүүр. кус-хаас төрүүр-ууһуур. Кыһын күөл уута тоҥон, мууһунан бүрүллэр. Салҕыы ыйытыыларга хоруйдаа:
8. Үксүн күөл кытыытыгар үүнэр от аата?
9. Күөл көстөр иэнин, сирэйин туох дииллэрий?
10.Күөл саамай дириҥ уута туох дэнэрий?
11. Күөл «хонноҕо» диэн тугу ааттыылларый?
Сайын от-мас көҕөрбүтүн кэннэ саха ыала сайылыкка тахсара. Оҕо аймах сайылыкка тахсыыны олус күүтэрэ. Өбүгэлэрбит үгэс быһыытынан сиэр-туом толороллоро. Сир-дойду иччитин арыылаах алаадьынан, кымыһынан айах тутан, үтүө сайын буоларыгар көрдөһөн алгыс этэллэрэ, салама ыйыыллара. Салҕыы ыйытыыларга хоруйдаа:
12. Сайын ынаҕы ыырга эбэтэр ньирэйи хаайарга аналлаах судургу оҥоһуулаах, эркиннэрэ арыттаах тутуу аата?
13. Сүөһү, кыыл, көтөр сааҕа курсуйбутун, хаппытын туох дииллэрий?
14. Норуот итэҕэлигэр олохсуйбут үгэс, сиэр-… ?
15. Сылгыны тыалтан, самыыртан, куйаастан хаххалыыр симии эркиннээх, үрүттээх, сыбаҕа суох тутууну туох диэн ааттыылларый?
Кыстык — ыал кыһын олорор сирэ. Өбүгэлэрбит кыстыкка от-хомуур үлэтэ бүппүтүн, мэччирэҥ сирэ халтаҥнаабытын кэннэ, от-мас хагдарыйбытын кэннэ көһөллөрө. Ыаллар олорор балаҕаннарын сыбыыллара, отторун-мастарын бэлэмнииллэрэ. Кыстык киһи олороругар табыгастаах элбэх тутуулардаах буолар. Ол ыал төһө кыанарыттан тутулуктааҕа. Ким кыстыкка үчүгэй бэлэмнээх, ол кыстыгы этэҥҥэ туоруур. Өбүгэлэрбит кыстыгы туораан күөххэ үктэннэхтэринэ: «Биир кыстык хаарын ууллардыбыт», — дииллэрэ. Салҕыы ыйытыыларга хоруйдаа:
16. Кэбиһиилээх оту тиэйэн аҕалан хаһаанарга анаммыт күрүө туох дэнэрий?
17. Сүөһү аһыырыгар анаммыт күрүө аата?
18. Бэйэ сииригэр анаан өлөрүллэр сүөһү?
19. Балаҕан иннигэр былыр туох турар буоларай?
Иэримэ дьиэҕит иччилэннин!
Балаҕан — туруору эркиннээх саха дьиэтэ. Балаҕан буор муосталаах буолара. Урут өстүөкүлэ суох буолан, кыһын муус, сайын ынах хабаҕын тиирэн түннүк оҥостоллоро. Ааны ынах тириитинэн бүрүйэллэрэ. Көмүлүөк — симии оһох, балаҕан биир муннугар турар, онно ас буһараллара, оһох уота дьиэни сылытара.
20. Дьиэ, тутуу ойоҕосторо, түөрт эркинин аата?(1)
21. Дьиэ үрдүн сүгэн турар сис мас туох дэнэрий?(2)
22. Икки кытыы өһүө бастарын холбуу туора ууруллар хаптаҕай бэрэбинэ аата?(3)
23. Былыр сиэмэ бурдугу айаҕынан кутан эргитэн мэлийэр оҥоһуулаах таас аата?(4)
24. Былыргы саха балаҕанын хоту өттүгэр утуйарга анаан, тириинэн, туоһунан, өрбөҕүнэн быыһаан оҥоруллубут кыракый хос?(5)
Хас биирдии киһи кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын билиэхтээх. киһи анала — удьуор утумун салҕаан, сиэрдээх олоҕу олоруу, өбүгэ дьонун үтүө аатын чиэстээхтик сүгэн илдьэ сылдьыы. Өбүгэлэрбит уруумсах дьон этилэр. Уруу икки араастаах: бастакыта — хаан уруу, иккиһэ — тастыҥ аймах. Хаан урууга киирэллэр: эһэ, эбэ, хос эбэ, хос эһэ, хос-хос эһэлэр, эбэлэр, ийэ, аҕа, бииргэ төрөөбүттэр, кинилэр оҕолоро. Тастыҥ аймахха кэргэннии буолбут дьон аймахтара киирэллэр. Удьуор — кимтэн эрэ төрүттээх киһи, ким эрэ хаһыс эрэ көлүөнэтэ. Өбүгэ — киһи, дьон былыргы төрүтэ. Салҕыы уруулуу-аймахтыы дьон ааттарын төһө билэргин тургутан көр:
- Киһиэхэ аҕатын бииргэ төрөөбүт убайа ким дэнэрий?
- Оҕоҕо ийэтин өттүнэн эр киһи аймаҕа?
- Хаан аймахтыылар оҕолоро, ыччаттара бэйэ ыккардыларыгар туох дэнэллэрий?
- Оҕолоро холбоспут аймахтыы эр дьон туох дэнэллэрий?
- Оҕолоро холбоспут аймахтыы дьахталлар?
- Улахан кийиит кыра кийииккэ сыһыаннаан ыҥырара?
- Кыра кийиит улахан кийиити ким диэн ыҥырарый?
- Киһиэхэ бииргэ төрөөбүт убайын эбэтэр аҕа саастаах тастыҥ аймаҕын кэргэнэ?
- Бииргэ төрөөбүт кыргыттартан улаханнара?
- Кыргыттарга бииргэ төрөөбүт кыра саастаах уол?
«Оҕолоох ыалтан — уот иччитэ үөрэр» диэн бэргэн этии баар. Ол аата, ыал оҕолоох буоллаҕына, толору дьоллоох буолар. Өбүгэлэрбит уолу уонна кыыс оҕону иитэргэ тус-туһунан ирдэбиллээхтэрэ.
Саха ыала оҕону иитэр ньымата — ийэ, аҕа тус холобура. Оҕо ийэтин-аҕатын көрөн үтүктэн улаатар. Эбэлээх, эһэлээх оҕолор толору иитиини ылаллар. Эбэ, эһэ сүбэтин ыланулааппыт оҕо олох муудараһыгар үөрэнэр. Уол оҕоҕо аҕа үөрэҕэ күүскэ иҥэр. Аҕа киһи тугу бэйэтэ сатыырын уолугар иҥэрэр. Уол оҕо аҕатын кытта бииргэ сылдьан бултуур, оттуур-мастыыр, үлэ үөрүйэҕэр үөрэнэр. Оттон кыыһы ийэтэ такайан үөрэтэр. Эмиэ бэйэтэ сатырын кыыһыгар иҥэрэр. Ийэ иитиитэ сымнаҕас, сылаас, аҕа иитиитэ бигэ, кытаанах. Былыргы ыалга аҕалара кэллэҕинэ, оҕолор чуумпураллара, мэниктээбэттэрэ, аҕаларыттан толлоллоро. Өбүгэлэрбит кыыс оҕону уонна уолу иитиигэ ураты көрүүлээхтэрэ. Оҕону хайҕаан иитэр ньыманы ордороллоро. Уол оҕону дьиэ кэргэн аҕа баһылыга буолан, бултаан-алтаан аһатар, көмүскүүр-араҥаччылыыр аналлаах диэн өйдөбүлгэ иитэллэрэ. Ол иһин кыра эрдэҕиттэн эт-хаан өттүнэн күүстээх-уохтаах, тулуурдаах буоларыгар туһаайаллара. Эр киһи олоҕу хамсатар күүс буоларын үрдүктүк туталлара. оттон кыыһы омук анала дииллэрэ. Ол аата кыыс, омук төрдө буолан, удьуору ууһатар аналлааҕын кыра сааһыттан өйдүү улаатан, олоххо бэлэмнээх буолара ирдэнэр.
Урут да, билигин да саха ыала оҕотун иитэр үгэһэ норуот муудараһыгар, сиэригэр олоҕурар.
