Ыам ыйын 1 күнүгэр поэт, 1990 с. “Саха литератора” Ассоциация чилиэнэ, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Мария Николаевна Матахова төрөөбүтэ 85 сыла буолла.
Мин өлбөт аналбар
Мин сүппэт дьылҕабар,
Баар буолаар бу кытыл
Баар буолаар бу таптал.
1939 с. Боотулуу нэһилиэгэр, “Куруҥ Күөл” алааска төрөөбүт. 1947 с. оскуолаҕа үөрэнэ киирбит. Оҕо сылдьан “Үөһээ Бүлүү бассабыыга” хаһыакка аан маҥнайгы ыстатыйата бэчээттэммитэ, 1955 с. Дьокуускайдааҕы кооперативнай техникуму, 1974 с. СГУ саха тылыгар салаатын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ.
Техникумҥа үөрэнэ сылдьан Үөһээ Бүлүү оройуонугар Сургуулук нэһилиэгэр бандьыыттар илиилэриттэн кыыллыы өлөрүллүбүт Дьаакып уонна Баһылай Долгунуоптар тустарынан кэпсээн суруйан “Эдэр коммунист” хаһыакка бэчээттэппитэ. Салҕыы хаһыакка элбэх кэпсээннэрэ, очеркалара, хоһоонноро, публицистическай ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ. Идэтинэн үлэлээбэккэ үлэтин литературнай редактор быһыытынан “Коммунист” (Таатта) хаһыаттан саҕалаабыта. “Лена маяктара” (Хаҥалас), 1955-1961 сс. “Эдэр коммунист”
(Дьокуускай),
1965-1972 сс. “Коммунизм сардаҥата”, 1993 с. «Үөһээ Бүлүү» хаһыаттарга үлэлээбитэ.
1960 с. эдэр корреспонденнар Бүтүн союзтааҕы слеттарын кыттыллааҕа буолбута. Элбэх грамоталарынан, дипломнарынан, Комсомол Киин комитетын бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Үөһээ Бүлүү оройуонугар «Чэчир» айар талааннаах дьон литературнай түмсүүлэрин салайбыта. Куорамыкы культура киинигэр методиһынан, Госстрах тэрилтэтигэр агенынан үлэлии сылдьыбыта. “Үөһээ Бүлүү” хаһыакка улуустааҕы культура үлэһиттэрин туһунан элбэх ыстатыйалары суруйан бэчээттэппитэ.
Олох араас омсолоох өрүттэрин, итэҕэстэрин — быһаҕастарын көрдөрөр элбэх чабырҕахтары айбыта, “Үөһээ Бүлүү” хаһыакка элбэхтик тахсыбыттара.
Республика үрдүнэн ыытыллар норуот талааннарын көрүү фестиваль кыттыылаахтарыгар анаан “Аныгылыы чабырҕах” айымньыны суруйбута. Бу чабырҕаҕы культура үлэһиттэрэ А.Тойтонов, А. Кардашевская, П. Степанов толороннор республикаҕа ыытыллыбыт чабырҕахсыттар конкурстарыгар 1 миэстэни ылбыттара. Ити айымньыта “Сакура лабаата” диэн Дьокуускайга Япония күннэригэр уонна өрөспүүбүлүкэ ыһыаҕар, СӨ үбүлүөйдээх бырааһынньыктарыгар, Москва куоракка уонна да атын куораттарга норуот талаанын көрүүгэ ааҕыллыбыта.
“Ситим” кинигэ кыһатыгар Петр Федоров-Хоринскай быһаччы көмөтүнэн «Аныгылыы чабырҕах», «Алаа харах, аҥаар кулгаах» чабырҕахтар кинигэлэрэ бэчээттэммитэ. Утуу-субуу «Кэриэн ымыйа», «Оонньоон этэбин, кырдьык этэбин» диэн чабырҕахтар, хоһооннор хомуруунньуктарын кинигэлэрэ тахсыбыта.
Ити кинигэлэр тахсыбыттарын кэннэ Мария Матахова чабырҕахтары суруйар автор быһыытынан биллэн барбыта.
Мария Николаевна РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. «Алаа харах, аҥаар кулгаах», «Оонньоон этэбин, кырдьык этэбин» чабырҕах кинигэлэрэ республиканскай конкурстарга биһирэммитэ. Араас кэмнэргэ республика конкурстарыгар бириэмийэлэммит, биһирэммит айымньылара: «Моттойо» (оҕолорго сэһэн), «Ой дуораана буолбут суруктар»(публицистическай поэма), «Аныгылыы чабырҕах», «Кэриэн ымыйам кэриэтэ» (чабырҕахтар бөлөхтөрө), «Баттах седой, сүрэх молодуой» (чабырҕах-комедия).
Боотулуутааҕы норуот театрын салайааччыта О.В. Григорьева, режиссер Н.Н. Тихонов туруорууларынан «Баттах седой, сурэх молодуой» комедия-чабырҕаҕы сценарий оҥорон спектакль туруорбуттара. Маны таһынан оскуола оҕолорун түмэн «Кустук өҥнөөх, кулунчук аттаах оонньообокко улааппыт оҕо бухатыыр» диэн олоҥхону, улахан дьоҥҥо «Хагдарыйбыт ньургуҺуннар» диэн спектаклы туруорбуттара.
1997 с. Үөһээ Бүлүү хаһыакка “Бүлүүгэ уһуктар сибэкки” диэн ырыаҕа ананан суруллубут лирическэй хоһоонноро, 2001 с. “Сэрии хааннаах кырдьыга” публицистическай поэма, “Өксөкүлээх сэргэтэ” драматическай поэма түмүллэн бэчээттэммиттэрэ. Мария Николаевна 2013 с. “Эһиги – Аанньалларгыт” СӨ үтүөлээх бырааһа, Доруобуйа харыстабылын туйгуна, медицинскэй наука кандидата В.В. Елисеев уонна кини салайар Үөһээ Бүлүүтээҕи туббалыыһа туһунан ахтыы кинигэтин бэчээттэппитэ.
2013 с. “Дуоһуйа ыллатыый баяҥҥын” олохтоох мелодист Ефимов В.В. туһунан тахсыбыт кинигэҕэ, кини Мария Матахова хоһоонноругар “Дуоһуйа ыллатыый баяҥҥын”, “Бүлүүгэ уһуктар сибэкки”, “Үчүгэй да Бүлүү”, “Мин санаам саһарҕа хоптото”, “Аймаама дууһабын ытата” мелодия айбыта бу кинигэҕэ киирбитэ.
Баакабыт баар буолуо…
Василий Васильевич Ефимовка —
Баянист Баака кэриэһигэр анаабыт хоһооно
Эмискэ тыкпыт сырдыктыы
Эн олорон аастыҥ…
Быралыйар бырастыы!
Саҥарбакка барбыт
Саҥаҥ дуораана
Сап утаҕыныы быһыннаҕа,
Эппэккэ илпит
Этигэн тылыҥ
Эмискэ уоһуннаҕа…
Үйэҥ тухары
Үөрэ-көтө
Үлэолиэхтээх үлэҥ
Үрдэ эрэ үмүрүйдэҕэ,
Олоҕуҥ устата
Оҥоруохтаах оҥкулуҥ
Оройо эрэ көһүннэҕэ;
Баарыҥ тухары
Баһылыахтаах баҕаҥ
Баһа эрэ бараннаҕа…
Ол үрдүнэн
Орто дойдугар,
Ийэ сиргэр
Орто киһи киэбинэн
Улахан олоҕу олрбутуҥ,
Улахан уоту оттубутуҥ.
Охтон түһүөххэр лдиэри
Уопсай дьыала иһин
Умса-төннө үлэлээбитиҥ;
Ол буоллаҕа — Эн кэриэһиҥ,
Ол буоллаҕа —
Кэннигэр кэбиһииҥ…
Барык түүн да
Барыйан сабардаатаҕына
Баакабыт баар буолуоҕа.
Түлэй хараҥа да
Түбүлээн турдаҕына
Түүлбүтүгэр сылдьыаҕа,
Үөрүнньэҥ дууһатынан
Үөрүүбүтүн үллэстиэ,
Кутурҕан Куо буолан
Хомолтону аҥардаһыа.
Санньы-курус кэмнэргэ
Санныбытыгар тайаныа,
Саарбах-мунаах түгэннэргэ
Саҥа санаа сайыа…
Буор кута
Буорга да сыттар
Бука, тыыннаах сылдьыа,
Ийэ кута
Ийэ буоругар да иҥнэр
Ис дууһаҕа иҥэн хаалыа.
Салгын кута
Саһарҕаҕа кубулуйан
Сардаҥалыы сайан ылыа!
Быыһа суох ытар охтуу,
Былдьаан ааста суоһар охсуу…
Баар арай сырдык санаа:
Баакабыт баар буолуо —
Бааралаһан хаамсыбыт
Бастыҥ доҕотторун кытары,
Күлэ-оонньуу көрсүһэр
Күндү дьонун кытары!
Мария Матахова ырыа буолбут хоһоонноруттан
Дуоһуйа ыллатыый баяҥҥын
Эн симик иэйиигин этэр дуу,
Эйээрэр ырыалаах баяҥҥын,
Эбэтэр эн уйан долгуйууҥ
Эриэккэс оонньуута буолар дуу?
Хос ырыата:
Кыталык кынаттаах талааҥҥын
Кылбаарар саҕахтан ыҥыран,
Долгуран чуумпуга тахсаҥҥын
Дуоһуйа ыллатыый, баяҥҥын.
Сирдээҕи умсулҕан ырааһын
Сипсийэр ол байаан ырыата,
Үөрүүгэ, дьолго дуу ыҥыран —
Үрүҥ күн үҥкҥҥтҥн аҕалар.
Хос ырыата:
Кэрэни, нарыны айаргар,
Кэрэ кыыс, Эн дууһаҥ кэриэтэ,
Иһиллэр ол аптаах ырыаҕар
Ис санааҥ сиэдэрэй иэйиитэ.
Хос ырыата:
Сааскы вальс (Н. И. Бойлохов матыыбыгар)
Хотун Бүлүүм уһугунна
Дьоллоох үтүө күнүнэн,
Кийиит кыыстыы кыбыһынна,
Сырдык имин көрүнэн.
Истиҥ, бары, үчүгэйиэн
Бүлүүм чэбдик сааскыта.
Хомус тардан нуоҕаһаллар
Нарын кэрэ кыргыттар,
Көргө-нарга тардыһаллар
Быһый чэгиэн уолаттар,
Холкуос ахсын тардыһаллар
Ити сайдам ыччаттар.
Ылла көмүс туораахтары
Быйаҥ сыттаах бааһына,
Сүөгэй үүттээх ынахтары
Өтөр көрсүө сайылык.
Эдэр дьону күүтүөхтэрэ
Күүрээн үлэ күннэрэ.
Үлэ-үөрэх соноругар
Ааспыт чаҕыл кэммитин
Холкуос кыыһа ырыатыгар
Номох гынан хоһуйуо,
Бүлүүм дьоллоох ыалларгыар
Бүппэт үөрүү тосхойуо.
Бүлүүгэ уһуктар сибэкки
Уһуктар үөрүүгэ айылҕа.
Уһуктар кэрэҕэ айылҕа.
Айыы күн санаалыыр айылҕа,
Амарах дууһалыыр айылҕа.
Хос ырыата:
Бүлүүгэ сарсыарда, оо, дьикти,
Бүлүүгэ уһуктар сибэкки.
Ити мин ыллаһар курдукпун,
Ити мин күөрэгэй буолбуппун.
Хос ырыата:
Үрүҥ күн сыдьаайар тулабар
Үтүөкэн санааны иҥэрэ.
Мин таптыыр чараҥмар, кырдалбар
Мөһүүрэ оонньуутун түһэрэ.
Хос ырыата:
Оо, кэрэ даҕаны айылҕа
Оһуордаах хонуута, чараҥа.
Сир-халлаан сиэдэрэй кэрэтэ.
Сүрэхпэр иҥэрэр иэйиитэ.
Хос ырыата:
Үчүгэй да Бүлүү
Күн уота көмүстүү
Күндээрэ күлүмнүүр…
Ааспакка, оо, өрүү
Абылыыр ол көстүү.
Хос ырыата:
Үөрүөххэ-күлүөххэ,
Үрдүккэ көтүөххэ!
Үчүгэй да Бүлүү!
Үчүгэй да Бүлүү!
Сып-сырдык ууларга
Сыламныыр саһарҕа,
Сырылас кумахха
Сыдьаайар сардаҥа.
Хос ырыата:
Сөтүөлүү нуурайар
Сөоүүн тыал чуумпуга,
Алыптыы угуйар
Аар-силик айылҕа.
Хос ырыата:
Мин өлбөт аналбар,
Мин сүппэт дьылҕабар
Баар буолаар, бу кытыл,
Баар буолаар, бу таптал!
Аймаама дууһабын ытата
Тобурах кыыдамныыр сааһыгар
Турабын суол, айан аартыгар,
Тиийбэппин ыраатар кытылга,
Тиийбэппин түүл буолубт тапталга.
Хос ырыата:
Аймаама дууһабын ытата,
Ааспыт кэм алҕаһа, айыыта!
Куруутун иһиллэн ааһыма.
Курус мин олоҕум ырыата!
Түннүкпэр кыһыҥҥы оһуордар
Түүл сабыы буоланнар тураллар,
Түүн ахсын хойукку ыйдаҥа
Тунаархай сырдыгын ыһаллар.
Хос ырыата:
Булбаппын арай мин эйигин
Бу олох туманын силэйэн,
Сааһыран уоскуйдум билигин
Саҕахха саспыккын сэрэйэн.
Хос ырыата:
Ардыгар эйигин түһүүрүм,
Алыптаах мин иэйиим, мин үөрүүм.
Ол иһин Эн миигин күүтүмээр,
Олохпут киэһэрбит биэрэгэр.
Хос ырыата:
Мин санаам — саһарҕа хоптото
Баар арыт мунчаарыы, хомолто,
Баар арыт санньыйыы күннэрэ.
Мин санаам саһарҕа хоптото
Дьолугар чугаһыыр көтүүтэ.
Хаалымыым күһүҥҥү биэрэккэ
Хараҥа былыттаах киэһэҕэ,
Саһарҕа быыстарын арыйан
Сапсына көттөрбүөн ыраахха.
Кытылга умайар кутааҕа
Кыракый кыым буолан кытыастыам,
Туманнаах түүннэргэ муммака
Тулатын сырдата сандаардыам.
Уоскулаҥ чуумпулаах сарсыарда
Уҥуоргу кытылы одуулуом,
Уу-нуурал дьиримниир долгуҥҥа
Уйанаах дууһабын мин холбуом.
Баар арыт мунчаарыы, хомолто,
Баар арыт санньыйыы күннэрэ.
Мин санаам — саһарҕа хоптото
Дьолугар чугаһыыр көтүүтэ.
САССР үтүөлээх артыыската Ольга Васильевна Григорьева олоҕун, айар үлэтин кэпсиир ахтыылар хомуурунньуктарыгар бу хоһоон 117 с. баар.
Быраһаай, Ольгабыт бархсан!
(СР үтүөлээх артыыската, СР Президенын “Киһи килбиэнэ” бэлиэ хаһаайката Григорьева Ольга Васильевна сырдык кэриэһигэр)
Сүрэх итии хаана илгийэр
Сүрдээх да үчүгэй, үчүгэй
Үөһэ халлаантан битийэр
Үс саха куттаах “Күөрэгэй”,
Дайан ис, дайан ис ыраахха
Дабайан тахсыллар чыпчаалга
Хараҕым далыгар субу көстөр
Хаарыаннаах кэрэкэ мөссүөнэ
Ол бэйэтэ аны суох
Оҕобут, кыыспыт, артыыспыт
Ольгабыт, Ольгабыт барахсан.
Олох тыйыһа абатыан!
Олох кими да аһымматыан!
Аһыы кутурҕан күннэрэ
Аймыыллар баастаах сүрэхпин.
Хараҕы синэрбэт түүннэрэ
Харҥата сүрүн эбитин!
Илэтэ да түүлэ да биллибэт
Итэҕэйиэх санаа кэлбэт.
Сууллан түстэ эмискэ, соһуччу
Сулустан эрэ сырдык сулус,
Дойдум күн килбиэнэ кыыһа,
Дууһам кылбаа кыталыга.
Хараҥа түүнү курдаттыы
Хараҕым уутунан суунабын,
Дьылҕа Хаан ыйааҕа тыйыһын
Дьонноор, мин арыт кырыыбын.
Ольга олус таптыыра
Олоҕу хайдах баарынан,
Олох олус муударай
Оскуолатын ааспыта,
Күлүбүрэччи умайан күүдэпчилэнэр
Киниэхэ хас күнэ таптал этэ:
Таптыыра сири, халлааны
“Таас ойуурун”, чыычаах ырыатын,
Ааттаммат күөлүн Баҕадьатын,
Борбуйун көтөхпүт Боотулуутун,
Буһан-хатан улааппыт Булуҥун,
Ыллаан-туойан оҕолордун
Ыаллаах буола оонньуурун,
Балыстарын, кыра бырааттарын
Барыларын саататарын,
Оҕо саас күндэлэс күннэрэ
Олоҕун устата күндүлэрэ.
Күндү этэ күн-күбэй ийэтэ
Күлэ-үөрэ мичээрдиирэ,
Олох муудараһыгар үөрэтэрэ,
Остуоруйа арааһын кэпсиирэ.
Оччолорго ким да сэрэйбэтэ
Оччугуй нарын кыысчаан улаатан
Аан дойдуга тахсар түһүлгэтэ
Артыыс аатыран саҕаланыан.
Киһи аймаҕы хаһан сөхтөрбөтөҕөй
Улуу Шекспир үйэлээх “Отеллота”,
Хаһан эдэр сүрэҕи мөхтөрбөтөй
Хопко хоруоптаммыт Дездемоната,
Оттон Эмилияны Ольга толорбута,
Ол этэ кинини көтүппүт кыната.
“Барабаанньыт кыыска” Нило Снежко,
“Ийэ сүрэҕэр” Миидьээ оруола.
Этэргэ дөбөҥ, судуруг барыта,
Дьиҥэр оонньуур артыыска
Ол төһөлөөх түбүгү аҕаларай,
Төһөлөөх утуйбатах түүннэр баалларай,
Төһөлөөх үөрүүлэр, долгуйуулар!
Арыт кутурҕан Куо буолан,
Араас санаа кууһан ааһара:
“Көрөөччү ылыныа дуо оруолбун?”
Күннээҕи олоҕун доҕорунуу.
Кинилиин үөрэ, кинилиин ытыы.
Кинилиин хаан аймахтыы.
Эбэтэр күдээринэ күүрээн курдук
Эркин диэки кэлэйбиттии хайыһан.
Оо, артыыска онтон ордук
Суох ини оҥочолоох оҥоһуу.
Дохсун ардах курулуур тыаһыныы
Дуол тохтообот ытыс таһыныы
Ол эбээт, артыыс эрэйин төлөбүрэ,
Көрөөччүнү үөрдүбүт, сөхтөрбүт түгэнэ.
Онно сиэркилэ нөҥүө көстөрө
Оруолун төһө арыйан көрдөрөрө.
Дириҥ санааҕа, иэйиигэ ылларан,
Дэриэбинэм дьоно үөһэ тыынар,
Кулууптан Аан дойдунун анааран,
Кынаттанан көтүү саҕаланар.
Сценаҕа “оонньуур” Ольганы кытта
Сыралаах олоххо тахсыһар.
Онно туох барыта баара,
Очурга охтор тыын былдьаһыга,
Күннээх сир күндэлэс таптала,
Көрүнньүк олох албын албаҕата,
Көр-нар, арыт харах уута
Көрөөччү дууһатын ытатара.
Бүгүн аһыы, кутурҕан күнүгэр
Кырдьыгы эрэ этэргэ тиийиллэр
Ольга олоҕо, ОЛьга аата-суола
Ол бэйэтэ Боотулуу суолтата,
Боотулуу сууйуллубат суон сураҕа,
Чугас эргин чугдаарбыт чуораана,
Ыраах эҥсиллэ лыҥкынаабыт куолакала
(Кини аатынан аны ааттаныаҕа
Киэҥ түһүлгэҕэ таһаарбыт театра).
Кини талааныгар тыган ааһара
Күн сырдыгын сыралҕана,
Күн айыы күөдьүтэр кутаата.
Үөһэ үрдүк мэҥэ халлааҥҥа
Үөскүүллэр үтүө дьон куттара,
Орто дойду олоҕун тупсара
Олохсуйар кинилэр аналлара.
Олох олус уустук таабырына
Ону ким таайыа баарай.
Кытыастар кыым курдук сыдьаайан,
Кылам гынаат, сүтэр дьылҕалара
Кими хаһан, ханна мунчаарпатай,
Барар сир баҕаната буолан,
Кэтии-маныы турбатай.
Бүгүн мин аас төбөтүн нөрүтэн,
Ааспыт күнү-дьылы эргитэн,
Аны суох биир идэлээхтэрбин
Аһыйан, аймана кэлэбин:
“Баһаам чуопчаарар кэпсээннээх
“Чэчири” чэчирэппит Василисабын,
Гордейы журналист идэлээх
Левитан тэҥнээҕэ дикторы,
Мелодиһы, дуорааннаах ырыаһыты
Мэлдьи элэккэй Филиппов Саасканы,
Тойоммутун Тойтонов Александры,
Ильин Намолий муҥнааҕы,
Дьуонаны, Фома Баскаровы
Баянист Баака бархсаны”.
Хаарыаннаах доҕоттор, атастар
Хаһан-хаһан олорон аастыгыт,
Ой дуорааныгар кубулуйан,
Саҕахха, сарыалга састыгыт!
Олох кытылыгар өрүү сылдьыахтыы
Олох кылгаһын өйдүү сатаабаппыт,
Туохха бары тутуу былдьаһардыы
Тугу да харыстаабаппыт,
Ааты-суолу, чиэһи-суобаһы
Ааһар былыт быыһынан көрөбүт,
Бэрт былдьаһыы, атааннаһыы
Биһиги көлүнэр көлөбүт,
Өлүөм диэн түүйүммэт үгэһинэн
Өлүмнэһэ олорон ааһабыт,
Үгүспүт күннээҕи олох сиэринэн
Үпкэ-харчыга хараҥарабыт,
Уорар да улахаҥҥа ууруллубат,
Халыыр-талыыр аньыыга ааҕыллыбат
Сатабыллаах саһыл саҕаланара
Саха аймахха саҥалыы саҕаланара.
Олохтон хаалсыбат туһугар
Ону-маны “оҥорон” тууһугурар.
Сутурукка сокуон, ытыска ыйаах
Судургутук өйдөнөр быһыылаах,
Ким нүдьү-балай кыра ычалаах
Көҥүл күлүгээнниир адьынаттаах.
Оннук кэмҥэ олорон аастыҥ
Оҕобут, Ольгабыт бархсан.
Олох кырдьыгын таптыырыҥ
Олох үөһүгэр тахсан.
Кими баҕарар үөрэ көрсөрүҥ
Көстүбэт сүтүккүн булбуттуу,
Эриэккэс мичээриҥ күлүмүн
Эн бэлэхтиириҥ, сүрэҕи угуттуу.
Оҕонньор, оҕо да эн ааттыгар
Тэҥнээх доҕор курдук туттара,
Норуот биллиилээх артыыһыгар
Сүгүрүйэ кутун туттарара.
Кыһыҥҥы кэм кырыа кыыдаана
Мин сүрэхпин хаарыйар,
Дууһам кылбаа кыталыга
Кый ыраах быдан быралыйар,
Эйигин тиһэх көрсүһүүм күнэ
Куорамыкы культура киинэ.
Күлэн-үөрэн, уураһан-сыллаһан,
Көрдөөх тылынан бырахсан,
Көрсүбүппүт дии, Ольгам барахсан!
Дууһам кылбаа кыталыга,
Ол бэйэҥ аны суоххун, суоххун.
Саастаах сүрэҕим айманыыта
Санаабаппын хаһан уоскуйуоҕун.
Маарыйа Матаахаба хаһыакка ыстатыйаларыттан быһа тардыылар
“Кынат” үүннэрээччибит
“Үөһээ Бүлүү” хаһыат редакцията
1994 сыллаахха таһаарбыт
“Олохпут кэрэһитэ. Ахтыылар”
кинигэттэн ылылынна. Страница 47
Олохтоох суруйааччылары уонна мелодистары түмэр “Чэчир” айар түмсүү 1956 сылтан үлэлиир. Саамай элбэх суруйааччылары үүннэрбит-үөскэппит сир Үөһээ Бүлүү. Саамай элбэх мелодистары таһаарбыт, талааннарын арйбыт — эмиэ үөһээ Бүлүү.
Онон аан маҥнай литературнай куруһуок курдук тэриллэн үлэлээбит “Чэчир” айар түмсүү өҥөтө, биллэн турар улахан. Түмсүү салайааччыларынан араас кэмҥэ үлэлээбиттэрэ: Петр Тобуруокап, Мария Данилова, Евдокия Гаврильева, Уйбаан Ороһуунускай, Быралгы Баһылай.
Түмсүү 1958 сыллаахха “Дьоллоох айаҥҥа”, 1992 сыллаахха “Чэчир-91” диэн кинигэлэри бэчээттээн күн сирин көрдөрдө. Итини таһынан “Ыллыыллар Үөһээ Бүлүүлэр” диэн мелодистар хомуурунньуктара “Ситим” издательствоҕа бэчээттэнэрэ күүтүллэр. Түмсүү киин библиотека иһинэн тэриллибит литературнай-музыкальнай салона (директор Василиса Петрова) республикаҕа киэҥник биллэр.
Төрөөбүт оройуоннарын хаһыатыгар маҥнайгы сэмэй айымньыларын бэчээттэтэн кэлин бөдөҥ суруйааччы буолбут, тыл дьиҥнээх маастардара: Сэмэн Руфов, Гаврил Угаров, Айталын, Петр Хоринскай, Степан Дадаскинов, Василий Сивцев, Василий Гольдеров ааттара саха литературатыгар биир дьоһуннаах миэстэҕэ сылдьар. Билиҥҥи “Чэчирдэртэн” Саха суруйааччыта буолбут Прокопий Прокопьев, Петр Одорусов, Уйбаан Ороһуунускай эмиэ бэйэлэрэ туһунан суоллаах, иистээх, элбэҕи эрэннэрэ автордар быһыытынан биллэллэр. Онуоха быйыл кинигэтэ тахсыбыт Хара Лааҥкы, сотору кэминэн иккис хомуурунньуга бэчээттэниэхтээх. Быралгы Баһылайы эттэххэ, уларыта тутуу кэмигэр “көҥү көтөн” тахсыбыт суруйааччыларбыт чаҕылхай талааннарынан соһутуохтара саарбаҕа суох. Итиниэхэ эбии биһиги Петр Одорусовпыт, Уйбаан Ороһуунускайбыт сүүһүнэн ылланар ырыалардаах ырыанньык-поэттар быһыытынан биллэллэрэ түбэспиччэ буолбатах.
Оттон уһун сыллар усталарыгар биһиги таптыыр хаһыаппыт “Үөһээ Бүлүү” страницаларыгар төһөлөөх элбэх автордар айымньылара бэчээттэммитэ буолуой. Кинилэр ортолоругар Руслан, Александр Кривошапкиннар, Евдокия Гаврильева, Зинаида Иванова, Марта Силигиянова, о.д.а. Хас биирдиилэрэ республикаҕа тиийэ бэчээттэнэн киэҥник биллибит, элбэх ааҕааччылары биһирэппит автордар бааллар.
Биһиги дьолбутугар, оройуоммут хаһыатын редакциятыгар айар үлэни таҥара оҥостубут журналистар үлэлээбиттэрэ, үлэлииллэр.
Бүгүн “Чэчир” айар түмсүү кэккэтигэр сылдьар биһиги эдэр талааннарбыт Альбина Алексеева, Светлана Егорова, Люция Степанова, Наташа, Елизавета Тобоховалар, Василий Гоголев куорсуннара куурдаҕына бэйэлэрэ ураты суоллаах-иистээх айар үлэһиттэр буолуохтара диэн эрэнэллэр уонна кинилэри өйүү таарыйа хас биирдиилэрин айымньытыгар “Чэчир” аналлаах балаһатын аныыр быланнаах.
Биһиги поэттарбыт хоһоонноругар олохтоох мелодистар элбэҕи айаллар. Элбэх, саҥа талааннар эмискэ “күөрэс” гыналлар, биһиги кинилэри сырдык сыһыаммытынан сырайан, харыстабыллаахтык сыһыаннаһан, сайыннара баҕалаахпыт. Олус эдэр уонна чаҕылхай мелодистар Александра Николаева (Тамалакаан), Марта Михайлова, Альбина Алексеева, Николай Ильин, Люция Степанова биһиэхэ сонун, кэрэ ырыаларны утумнаахтык бэлэхтииллэр.
Дьэ, онон республикаҕа саамай элбэх суруйааччыны, мелодистары биэрбит биһиги оройуоммут эбит буоллаҕына, ол барыта биһиги таптыыр, 50 сааһын туолар, хаһыаппыт үтүөтэ-өҥөтө буолар. Оттон “Чэчир” айар түмсүү оройуоннааҕы хаһыат редакциятын төрөппүт оҕото! Хаһыат сылаас, сымнаҕас сыһыаныгар угуттанан талааннар сириэдийэ ситэллэр. Биһиги таптыыр хаһыаппыт биһиэхэ кынат үүннэрээччибит.
Мария Матахова,
“Чэчир” түмсүү салайааччыта
Бу «Чэчир» айар түмсүү таһаарыытыгар Мария Николаевна Матахова «Аныгы хонтуора» диэн чабырҕаҕа киирбит. С. 9
Аныгы хонтуора
(чабырҕах)
Төбөтө түөрэккэй,
Үктэлэ үлтүркэй,
Үөрэҕи билиммэт
Идэни ирдэспэт,
Үп эрэ туһугар
Үөрдэһэн сылдьыы.
Харчы эрэ туһугар
Ханыылаһан хаамсыы.
Саҥарбат саҥнааҕы
Салалтаҕа анньыы.
Мөдөөтү, мөлтөҕү
Мөрүөн тардыһыы,
Хобуоччу холуоһата,
Бэрдимсик бэргэһэтэ.
Саталлаах саҕата,
Тохтуур суолуттан
Тойон аартыга,
Хоолдьуга саҕаттан
Хотун ходуһата,
Төттөрүнү түөһэр
Түҥ хааһах төрүтэ,
Ааспыт үйэтээҕи
Архыып бэлиэтэ
Аныгы хонтуора
Ааныттан холтуура,
Атыла кыараҕас,
Айара быһаҕас.
Истибэт кулгаах
Истиэнэ элбэх,
Көрбөт харах
Көрүдүөр үгүс,
Билсэргэ — мичээпр.
Көрсөргө — күлүм,
Атаска — ас.
Табаарыска — тайас.
Бүппэт бүгүнэ,
Бараммат сарсына.
Салайар санаата
Сата баһынан
Саламаат да хааһы,
Үлэтэ-хамнаһа
Үрдэ-анна
Үүт тураана,
Эҥинэ итэҕэскэ
Эппиэтэ мэлис,
Хаһан баҕарар
Хардата халбас:
Сарын ыгдах,
Сирэй ынтах,
Онно айдаан,
Манна айдаан,
Баһаам маргыар,
Мөһөөх мөккүөр.
Антах-бэттэх
Атыыр мунньах,
Сэт-сэлээн,
Сэттэ сэмэ,
Сүппэт сүбэ,
Сүүс иэдээн!
Харчы хаарга,
Былаан быылга,
Сорук суолга,
Баспат барыыс,
Дуона суох дохуот.
Уу-хаар отчуот,
Улахан ороскуот,
Ааҥҥа баппат
Ат саҕа алҕас,
Сыыска сыппат
Сылгы саҕа сыыһы,
Буруй буолунай,
Айыы арааһынай…
Бу ким холтууратай.
Бу ким хонтуоратай?!
Арыыта ахтыйа,
Килиэбэ киитийэ.
Хааһыыта хаахтыйа
Сити курдук
Сип-сиикэй,
Субу курдук
Суоч-сымыйа.
Таһы-быһа
Таах сибиэ!
Оннук-маннык
Масыанньык,
Холооно суох
Холтурсук,
Тура сүүрүк
Тунайаадыс.
Борук-сорук
Борогуулсук
Буот так, оннук!
Мария Матахова «Кэриэн ымыйам кэриэтэ» чабырҕах хомуурунньуга кинигэттэн быһа тардан
Кэриэн ымыйам кэриэтэ
Саҥа хаарга
Саҥа хаамар
Сааһым элбэх.
Дьиҥэ баара,
Дьиибэм баара
Тэһиппэккэ
Тэһэ анньар,
Оҕо дьонум
Оннук-маннык
Оонньуулларын,
Тэгил дьонум
Тиэрэ-таары
Тиэхэлэрин,
Дьикти кэмҥэ
Дьиибэ бөҕө
Дэлби тэбэр
Дьиэктэрин,
Илии туппай,
Араас-араас
Алҕастарын,
Сымыйа тыллаах
Сыалаах айах
Сыыла сылдьар сурахтара
Сыарҕа быатын быһарын,
Хоннох ахсын
Хоп-сип
Хобордооҕу салатарын,
Хойут-урут
Хобдох сэһэн
Хонтуорабар кэлэрин,
Хотун-тойон
Хоһун ахсын
Хоруол буолан киирэрин,
Онно суоҕу,
Манна баары
Олоро-тура айбыты
Ордорбокко барытын
Оҕо дьоммор анаатым,
Кырдьар үйэм кырдьык тыла
Кынаттаах көтүүм кэриэтэ,
Кэрэ чаҕаан ыччаппар
Кэриэн ымыйам кэриэтэ.
Истигэнэ суох эристиин
Саҥар саҥарыма
Саараама кыһаллыбат,
Эт этимэ
Этин таттарбат,
Ытаа-ыллаа
Ыыра ымыттыбат:
Олорбутун курдук олорор,
Сыппытын курдук сытар,
Турбутун курдук турар.
Мас дуу,
Таас дуу?
Мааны кыыс,
Мааны уол дуу?
Эбэтэр ити
Истиэнэ курдук
Истигэнэ суох
Эристиин дуу?!
Элэ сэниэ
эстиэр диэри
Элбэхтик этиттэрэр,
Үллэ-үллэ
Үрүт-үөһэ үөгүлэтэр,
Хабарҕа хайдарынан
Харса суох хаһыытатар,
Эдэрин ааспыт
Эһээтэ эрэйдээҕи,
Элбэх саастаах
Эбээтэ муҥнааҕы
Эппэккэ туран,
Аламаҕай майгыннаах
Аҕатын абардар,
Иэйиэхсит тэҥнээҕэ
Ийэтин иирдэр,
Уҥуоҕунан улахан
Убайын уҥарар,
Быдан кыра
Быраатын быһар.
Ити эрэ кэнниттэн
Иин иһинии
Иһин түгэҕэр
“Ээх!” — диир,
Муора далайыныы
Муннун анныгар
Буугунуур…
Сор муҥунан
Соһон-сыһан
Сорудаҕы ылынар,
Күн накааһынан
Көрдөһүүнү
Көҕүһэтэр.
Атаҕа суох
Аал курдук
Аатыгар сүөдэҥниир,
Илиитэ суох эрдии курдук
Ээл-дээл элэҥниир,
Олоҕо суох
Оҥочо курдук
Оргууй устар
Оҕо баар буолар.
Мас дуу,
Таас дуу?!
Мааны кыыс,
Мааны уол дуу?!
Эбэтэр ити
Истиэнэ курдук
Истигэнэ суох
Эристиин дуу?!
Сүрэҕэлдьэс сүүс санаата
Сүкпэт-көтөхпөт
Сүһүөҕэ мөлтөх,
Сүүрбэт-көппөт
Сүрэҕэлдьэс,
Сүрүннээх тылы
Сүгүн истибэт,
Үтүө сүбэни
Өйүгэр иҥэрбэт
Аҥыр курдук
Аҥаархай,
Хабдьы курдук
Халбархай…
Күнүһүн көрүнньүк,
Киэһэтин кэриидьит,
Түүнүгэр түлүрбэх
Сырдык күн
сыдьаайа тахсыыта
Сылаас сыттыгар
Сыламныы сытан
Сүүһүнэн санааны
Сүүмэрдии саныыр:
Арай, атастаар,
Ас-таҥас
Ардахтыы түстэр,
Айаҕын атан
Абыраныа эбит.
Алаадьы, килиэп,
Араас кэмпиэт,
Абрикос, кэтилиэт
Айдаана суох кэлэр,
Алыс да бэрт!
Ааҥҥа баппат гына
Аһаа да аһаа,
Устанан-туоранан
Уой да уой,
Буор босхону
Мотуй да мотуй,
Уонна устунан
Утуй да утуй!
Аам!
Арай диэн
Ас-таҥас илэ
Ардах буолан түстэр,
Ырай олоҕо кэлэр:
Үлэтэ суох үллэҕин,
Сылаата суох сыаланаҕын,
Сыта-мээрик буолаҕын,
Таах, таһы-быһа
Таҥара буолан хаалаҕын,
Таптыыргынан сылдьаҕын.
Ороскуота суох
Оскуолаҕа үөрэммэккин,
Уруок диэни үөрэппэккин,
Учууталы билиммэккин,
Кинигэни аахпаккын,
Киинэни ахсарбаккын,
“У”-ну, “а”-ны суруйбакка
Улаатаргын улаатаҕын.
Оччоҕо ийэ-аҕа
Оҥостон аҕай олорон
Оҕону мөҥөллөрө
Олох-олох уурайар!
Олус улдьаа устугас,
Ону-маны оҥоругас,
Онно-манна сүүрэккэлэс,
Оннук-маннык сүрэҕэлдьэс
Оччоҕо ааттыын сүтэр!
Олус да үчү-гээй!
Ону баара ону,
Оҕолоор, киммит итэҕэйэр?
Таһа мааны таабыл кумааҕы
Таһа мааны
Таабыл кумааҕы
Таһа тастаах,
Иһэ истээх.
“Түөрт” сыана —
Чөчүөккэттэн үргүбүттүү,
Чүмэчини үрбүттүү,
Чүөмпэҕэ түспүттүү,
Чөҥөчөҕү түөрбүттүү
Төрүт суох.
“Биэс” сыана —
Биһилэҕи устубуттуу,
Бэргэһэни уордарбыттыы,
Бэскэ ыйаабыттыы,
Бэйдиэ барбыттыы
Бэйэлиин мэлигир.
Ол оннугар
Үлэтэ аҕыйах
“Үс” сыана
Үөһэнэн көтөр
Үөр чыычаах үөрүнүү
Үмүөрүһэ түһэр,
Үөлэһинэн үөгүлүүр,
Ити кэннэ
Иирээни аҕалар
“Икки” сыана
Икки атахтанан
Иннигэр-кэннигэр
Имнэнэ сылдьар,
Илиигиттэн сиэтиһэн
Илэ хаамсар.
Билбэти бэлиэтиир
“Биир” сыана
Бэрдимсигэ баарыгар
Бэрэбинэ курдук
Бэйэҕэр баайыллан
Биэрибэй ааҕыллар,
Бэдээҕин аҕалар.
Таһа мааны
Таабыл кумааҕы
Дьиэҕэр киирдэҕинэ
Дэлби барар
Динамит буолар,
Бурҕас гынар
Буомба буолар,
Бэйэҕин мэлитэр
Миинэ буолар.
Бэригимсэх тэҥэ
“Биэс” сыаната мэҥитэр,
Түөкүн тэҥэ
“Түөрт” сыаната түөһүллэр,
Онтон атын сыаналар
Оройгун хастараллар:
“Үс” сыана
Үспүйүөн кэриэтэ
Үөрэппэккин кэпсиир,
“Икки” сыана
Иннэ-кэннэ
Итиннэ-манна
Иирээн-айдаан.
Ити баар:
Таһа мааны
Таабыл кумааҕы
Таһа тастаах,
Иһэ истээх,
Итини ким эрэ
Итэҕэйиэхтээх,
Иһигэр иҥэриэхтээх!
Барбах-барбах чанчарык
Буора буолунай,
Быыла баһаам,
Сыыһа сылбах,
Кирэ киилэ,
Бөҕө мөһөөх.
Баттаҕа бадараан,
Сирэйэ сымала,
Көхсө көтөҕө,
Харыта хатырык,
Көрүөхтэн ынырык,
Наскы накаас,
Бачыыҥка балыыҥка,
Үтүлүк үлүгэр,
Бэргэһэ бэдээ,
Тимэх мэлигир,
Түөс килэгир
Баар дуо ханна маннык
Барбах-барбах чанчарык?!
Тоҥмот-хаппат
Доруобай буолбат,
Тэбэммэт-сахсыммат
Чэнчис аатырбат,
Сууммат-тарааммат
Субата тупсубат.
Уоту тутардыы
Ууттан куотааччы,
Мыыланы. Паастаны
Быраҕа сатааччы,
Чалбахха талаһааччы,
Бадарааҥҥа барааччы,
Таҥаһын-сабын
Таах бөх гынааччы,
Таһырдьа тамнааччы
Баар дуо ханна маннык
Барбах-барбах чанчарык?
Адаҕа курдук
Атаҕын соттубат,
Илии кирдээх
Илиитин илиппэт,
Сылбах итэҥнээх
Сирэйин сууммат,
Баһаам арбаҕар
Баттаҕын тарааммат,
Тыһыынча усталаах
Тыҥыраҕын кырыммат,
Тимир курдук
Тииһин сайҕаммат,
Бүрүүкэтэ бүк-тах
Бүтүннүүтэ кир-хах,
Ырбаахыта дьүүл-дьаабы
Ыйар кини дьалаҕайын,
Баахса диэн бардаҕа
Бачыыҥката адаҕа.
Баар дуо ханна маннык
Барбах-барбах чанчарык?
Уордаах уол, охсуһуук оҕо
Уордаах уол,
Охсуһуук оҕо!
Хадаар көкөт
Хараҕа күөх,
Бөтүүктүү тэбиик,
Оҕустуу кэйиик,
Кыраны кырбыыр,
Оччугуйу охсор,
Кыыһы ытатар,
Уолу орулатар,
Суруйан кэбиспиттии
Сутуруга сокуон,
Ыйан биэрбиттии
Ытыһа ыйаах.
Бэгэччэҕэ бэрэбинэ,
Сутуруга суоруна,
Айаҕар айдаан,
Уоһугар уот,
Мэйиитэ миинэ,
Илиитэ иэдээн,
Атахтара алдьархай,
Тоҥолоҕо тоһоҕор,
Тобуктара тоһоҕо.
Атамаан диэҕи
Аччыгый саастаах,
Ороспуой диэҕи
Оскуола оҕото.
Кини диэтэх
Кикириимэ тэҥэ
Киҥэ киирдэҕинэ,
Кыыс Кыскыйдаанныы
Кыыһырара кыйдаҕына
Кыраларынан таһаарар,
Кырыктаах санааланар.
Уоһун чорботон
Уот Уһутаакылыы
Уордайан сырыттаҕына
Орто дойду олоҕо
Огдолуйан ылар:
Уутааҕы — тыаҕа,
Тыатааҕы — ууга,
Уҥатааҕы — хаҥаска,
Хаҥастааҕы — уҥаҕа.
Буруйа суоххун
Булунуо суоххун.
Өлүө диэбэккэ
Өһүө диэбэккэ
Көрүөх бэтэрээ
Өлөрө сыһар,
Оройдуох бэтэрээ
Охсон сырбатар.
Кини диэтэх
Көтөн иһэрэ
Көстөн иһиллэр,
Буор бурҕайар,
Уулусса оргуйар,
Олбуор охсуллар,
Тирээбил тэбиллэр,
Калитка хайдар,
Халҕан быраҕыллар.
Хараҕы симсэр
Хараҥа киэһэҕэ
Хараҕа күөх
Хадаар көкөт,
Уордаах уол
Охсуһуук оҕо
Сүүһүн аннынан
Сүүрэлэтэ көрөр,
Сутуругун сууланан
Суоһурҕанан кэлэр.
Охто сытары охсор,
Өлө сытары үөхсэр,
Барыахтааҕы бадьыыстыыр,
Барыбытын накаастыыр.
Охсуһуу сидьиҥ быһыы
Охсуһууттан киммит быыһыыр?
Айака-айака арагаайка
Иһэ-таһа илдьиркэй,
Итиннэ-манна иилиҥкэй
Айака-айака арагаайка
Аҥаар кырыы алдьатыыка,
Ойуурга, тыаҕа ойугас,
Ону-маны табыгас,
Сонно тута сонурҕас,
Суола кытта сойугас.
Айака-айака арагаайка
Аҥаар кырыы алдьатыыка,
Сыта-тура сырбатыыка,
Кэлэ-бара кэһэтиикэ.
Саһа сылдьан сайылыыр,
Үөмэ сылдьан өлөрөр,
Сымыыт саҕа тааһынан
Сыалын кыҥаат сыйылыыр,
Сулустары табаары
Сойуолаһар хараҥаҕа,
Күнү кытта ытыахтыы
Күөрэйбэхтиир халлааҥҥа.
Икки харах көрбөтүгэр
Ити кини өлөрөр
Эйэҕэс ырыа чыычааҕы,
Эбэтэр тииҥэй муҥнааҕы.
Барыны бары алдьатар:
Баҕана сырдык лаампатын,
Бааҥканы, мэммээ быттылкатын,
Оттон дьиэбит таһыгар
Ордорбут түннүк тааһын,
Ороспуой курдук кини
Уолук сиэбигэр саһар,
Ыал ахсын этиһиини,
Ытаһыыны аҕалар.
Айака-айака арагаайка
Аҥаар кырыы алдьатыыка!
Кыра уолчаан атаспыт
Кыттыһан буорайа сыспыт:
Онно-манна тутуллубут,
Онно-манна соһуллубут,
Оннук-маннык буруйдаммыт,
Оҥосто-оҥосто мэлдьэспит,
Орулуу-орулуу ытаабыт,
Оттон-мастан тирэнэн
Оччоттон баччаҕа тиийбит.
Айака-айака арагаайкатын
Арай аны быраҕыыһы.
Оччоҕо чыычаах элбиэҕэ,
Оччоҕо ырыа дэлэйиэ,
Түннүк тааһа бүтүн —
Түннүкпүт баара үчүгэй,
Уулусса сырдык түүнүн
Умнуллар уоруйах, түөкүн.
Айака-айака арагаайка
Аҥаар кырыы алдьатыыка
Оччоҕо долуой бырастыы,
Оччоҕо олохпут сайдыы,
Оччоҕо майгы мааны,
Оччоҕо оҕобут оһуобай!
Табах — дьаабы, табах — дьаат
Табах — дьаабы,
Табах — дьаат,
Табах сыта дьаар!
Хармаан бары
Халыҥ-халыҥ,
Хаамтах ахсын
Халыр-халыр,
Турба курдук
Туман устар,
Былыт буруо
Быыһа суох буолар.
Бокуойа суох
Бурҕат да бурҕат,
Олоро-тура
Обор да обор,
Уотун, күлүн
Уоскар даҕай!
Ай! Ай! Ай!
Табах — дьаабы,
Табах — дьаат,
Табах сыта дьаар!
Хааман иһэн хахсайыы,
Сүүрэн иһэн сөтөллүү,
Сойуппакка сотору-сотору соппойуу,
Өрөөбөккө үрүт үөһэ үрбэхтээһин,
Сирэй-харах
Сиэрэй буурай,
Сэниэ-күүс
Сэпсиэм сүтүү,
Доруобуйа долуой-долуой!
Уой! Уой! Уой!
Табах — дьаабы,
Табах — дьаат,
Табах сыта дьаар!
“Эй” эҥэрдээҕэ, “уой” удьуордааҕа
“Ы-тан” “А-ны”
Ыыра быһаарбат,
“О — тон” “У-ну”
Олох араарбат.
Онно марай,
Манна марай,
Илэй-балай буолунай
Ити киммит алҕаһай?
Уокка үктэнии,
Ууга түһүү
Умнуган идэ
Улахан иэдээн,
Оҕо да,
Оҕонньор да,
Эдэр да,
Эмээхсин да
Эстэр эрэйдэрэ!
Чуораан чугдаарыыта,
Уруок буолуута
Умнуган оҕо
Улуу соро:
Ураҕас саҕа
Уруучука суох,
Хардаҕас саҕа
Харандаас хамаҕа,
Тэллэх тэҥнээҕэ
Тэтэрээт мэлис,
Киппэ курдук
Кинигэ килэс…
Көндөй көҕүс
Көрүдүөртэн көстүү,
Хаамар хах
Хараҥаттан быгыы,
Төбөнү тарбаныы,
Түннүгү одуулаһыы.
Ааҕар идэни
Адьас билиммэт,
Суруйар сорудаҕы
Соруйан толорбот,
Суоттуур дьарыгы
Суохтуу барбат,
Үөрэтэр түбүгү
Өйүгэр туппат…
Ийэтин, аҕатын
Илдьэ кэлэргэ
Илдьит эттэххэ
“Ээх” диэн этиэҕэ,
Этээт, умнан кээһиэҕэ.
Үөрэҕин-билиитин
Үөтэн биэрдэххэ:
“Үстэн” өрөйбөт,
“Иккиттэн” эбиллибэт.
Билбэтинэн бэрт,
Үөрэппитинэн өрүөл,
Умнарынан улуу,
Толорботунан чулуу,
“Эй” эҥэрдээҕэ,
“Уой” удьуордааҕа,
Умнуган ааттааҕа!
Уҥа — ньылас, хаҥас — ньылас
Сэттэ сирэй,
Аҕыс сирэй
Арааһынай,
Уҥа — ньылас,
Хаҥас — ньылас
Хара накаас!
Хайгыы туран
Сирэй саайар,
Сирэ сылдьан
Хайҕаан барар,
Эстэр күҥҥэр
Элэкис бэрдэ,
Быстар саххар
Быраҕар быраат,
Үтүө кэмҥэр
Үөһэ тэстэр,
Албан ааккар
Аргыстаһар аймах.
Атас туттар
Атах тостор,
Доҕор гынар
Дьол тохтор.
Эйигин кытта
Эстиигэр барсыа:
Түүнүн даҕаны
Түннүгү алдьатыһыа,
Табаахсыт буолуоҥ —
Табааҕы булуо,
Испиискэҥ суоҕар
Испиискэ илдьиэ,
Кыыһы ытатыаҥ
Кырыыттан кыттыһыа,
Уолу охсуоҥ —
Урут охсуо…
Үчүгэй буоларгар
Үтүө тыла суох,
Мааны майгыга
Баһыттан малыйар,
Киһилии кэмэлдьигэ
Кэтэмэҕэй кэтэх,
Туһалаах дьыалаҕа
Туллубат туйах,
Алгыстаах тылга
Айаарбатах айах,
Суобастаах суолга
Сүүрбэтэх атах.
Сииккэ сиэллэриэ,
Хаарга хаамтарыа,
Буурҕаҕа муннарыа,
Буорга да киллэриэ,
Очурга охторуо,
Олоххун огдолутуо.
Ол иһин,
Оҕолоор билиҥ:
Сэттэ сирэй,
Аҕыс сирэй
Арааһынай,
Уҥа — ньылас,
Хаҥас — ньылас
Хара накаас!
Тойон оҕо
Тыын тыгыалас,
Таарыйа тайтас,
Тойторус-мойторус
Тойон оҕо,
Тоҥхос гынар
Дорообо!
Атах-бытах
Алыс атаах,
Антах-бэттэх
Аччыгый саҥнаах,
Уҥа-хаҥас
Оччугуй омнуолаах,
Күнүс-киэһэ
Көстүбүт көмүс,
Халлааҥҥа, сиргэ
Хаарыаннаах күн,
Көтүрдэр сиилэ,
Көрдөр харах,
Оһоҕос төрдө,
Мурун бүөтэ,
Илэ бэйэтэ!
Хаһыы-ыһыы
Хадаар хаана,
Айа-дьойо
Айдаан хаата,
Бэйэлиин бэргэһэлиин
Бэрдимсик бэрдэ.
Онто сылай,
Манта сылай,
Ньуу-ньаа
Нуһуолдьаҕай,
Оҥой-саҥай
Оһуобай
Улуу ньоҕой!
Арахсыбат аба,
Барбат майгы,
Биэрбэт мэйии,
Өһүлбэт өй.
Тарбаҕа тордуох,
Илиитэ күрүчүөк,
Илин-кэлин
Иирээн-иэдээн.
Ити кимий,
Ат саҕа
Атах киһи?
Тойторус-моторус
Тойон оҕо.
Үчүгэй оҕо
Ындыы саҕа
Ыарахан тутууру
Ылан туттарагын,
Муҥнаах булбат
Мууһун-маһын
Мунньан аҕалларгын,
Кыһыл атахтыыр
Кыра наадатын
Кыһаллан иһиттэргин,
Кыаһылыы сылдьар
Кыһалҕатын барытын
Кыайан кэбистэргин,
Аттаах кымньыыта,
Сатыы тайаҕа,
Соххор аргыһа,
Көтөр кынат,
Сүүрэр атах,
Сүбэ-ама буолларгын,
Сүүстээх оҕонньор
Сүгүрүйэн махтанар,
Сүүскүттэн сыллыыр.
Эбэтэр
Эрдэҕэс курдук
Эрдэ туран,
Улар курдук
Урут сылдьан
Улугуран барбыт
Улуу кырдьаҕаһы
Убаастыыр бэлиэҕэр
Оройуон сиргэ.
Оргуйар кииҥҥэ,
Улахан түһүлгэҕэ,
Уулуссаҕа дьиэҕэ
Оннугун биэрэн
Олохтоон кэбистэргин
Оҕо бэрдэҕин.
Ийэҕэ тэптиргэ,
Аҕаҕа адаҕа
Көрүнньүк көкөт
Көрөн сөхпөт,
Ийэ-аҕа тылын
Искэ буһаран
Истэ сылдьан,
Иирбэ-таарба
Истээх дьыаланы
Иилээн истэргин,
Итиннэ-манна
Искэ-таска,
Иһирдьэ-таһырдьа
Эрэллээх илбинньик
Эр бэрдэҕин!
Кыраны кырбыыр,
Кыыһы ытатар
Кыыбаҕа кырбайы
Кымньыылаан аастаргын,
Охсуһа сылдьан
Орой-мэник
Оччугуй бэдиктэри
Одуулуу турбакка,
Оройдорун хаспакка,
Уҥа хаҥас,
Ууга-тыаҕа
Утаарар буолларгын
Уол ньургунаҕын!
Үчүгэй оҕо диэн
Үтүө майгы,
Үөрүннҥьэҥ быһыы,
Үлэһит аатырыы!
Мария Николаевна журналист быһыытынан үлэтиттэн кылгастык саһарбыт хаһыат страницаларын нөҥүө билсиҥ
